FIR i komitety obozowe na rzecz ochrony miejsc pamięci obozów koncentracyjnych

21.03.2026

W czasach, gdy demokracja i praworządność w Europie nie mogą być już uznawane za coś oczywistego, międzynarodowe komitety byłych obozów koncentracyjnych wzywają rządy europejskie do ochrony tych ważnych miejsc.

Po wyzwoleniu nazistowskich obozów koncentracyjnych pod koniec II wojny światowej byli więźniowie zjednoczyli się w różnych międzynarodowych komitetach reprezentujących komitety narodowe z wielu krajów. Wszystkie te komitety, działające na zasadzie wolontariatu, nie tylko reprezentowały interesy osób bezpośrednio dotkniętych i ich rodzin, lecz także pracowały nad zachowaniem godnych miejsc pamięci. W wielu przypadkach musiały przez lata walczyć o ich utworzenie. Ponadto konsekwentnie opowiadały się za bezpieczniejszą, zjednoczoną Europą, w której prawa człowieka są nienaruszalne. Zachowanie takich wartości jak pokój, demokracja, bezpieczeństwo europejskie, jedność, braterstwo i człowieczeństwo jest zapisane w statutach większości komitetów.

Obecnie międzynarodowe komitety wyrażają poważne obawy dotyczące zagrożeń dla praworządności oraz tendencji antydemokratycznych zarówno w Europie, jak i na świecie. Bezpieczeństwo europejskie znajduje się pod presją, a napięcia międzynarodowe rosną. Jednocześnie wartość miejsc pamięci jest negowana i podważana.

Miejsca te odgrywają kluczową rolę we współczesnej kulturze pamięci. Są autentycznymi i namacalnymi świadectwami czasów, w których całkowite pozbawienie praw doprowadziło do zbrodni masowych o niewyobrażalnej skali. Ponadto wpisują te wydarzenia w szerszy kontekst braku praworządności oraz podstawowych praw człowieka — „prawa do posiadania praw” (Hannah Arendt). Tym samym tworzą powiązania ze współczesnością i stanowią ważne ostrzeżenie. Niezbędne jest, aby miejsca pamięci mogły kontynuować swoją działalność i były chronione przed wszelkimi formami fałszowania historii oraz wykorzystywania do celów politycznych. Z tego powodu w 1991 roku Komisja Europejska, Parlament Europejski, Rada Europy oraz wszystkie państwa członkowskie jednomyślnie przyjęły rezolucję wzywającą do zachowania i ochrony miejsc pamięci na terenach nazistowskich obozów koncentracyjnych (rezolucja B3-0208, 0218, 0219, 0228 i 0284/93). Do dziś rezolucja ta nie została wdrożona na poziomie wspólnej europejskiej agendy. Konwencja UNESCO w sprawie światowego dziedzictwa z 1972 roku ma na celu lepszą ochronę miejsc o wyjątkowej uniwersalnej wartości dla ludzkości dla przyszłych pokoleń. Oprócz międzynarodowej ochrony wynikającej z wpisu na Listę światowego dziedzictwa UNESCO status ten sprzyja również porozumieniu między kulturami.

Wymienione powyżej miejsca pamięci mają ogromne znaczenie dla całej ludzkości, ponieważ ukazują, co się dzieje, gdy godność wszystkich ludzi nie jest chroniona. Ich wartość — zarówno jako miejsc, jak i ich znaczenia — ma charakter uniwersalny.

Dlatego podpisane międzynarodowe komitety oraz związane z nimi miejsca pamięci wzywają szefów rządów do zgłoszenia tych obiektów do wpisu na Listę światowego dziedzictwa, jeśli nie zostały jeszcze na nią wpisane.